Galego

Lengua gallega # Fonemas vocálicos y consoánticos. Variación lingüística. Fenómeno fonéticos. Fonación

  • Enviado por: Vikyta
  • Idioma: gallego
  • País: España España
  • 7 páginas
publicidad

Fonemas

Os fonemas son as unidades menores da lingua.

Os fonemas presentan dúas características;

  • Son unidades lingüísticas de tipo fónico mínimas e indivisibles.

  • Teñen carácter distintivo, é dicir, diferencian unhas palabras doutras: /llama/, /líma/, /lúme/, /fúme/...

  • Os fonemas producense dentro do noso organismo a trvés da expulsión do ar, que se converte en son cando modulamos a súa saída cos organos de fonación.

    Diferencianse uns dos outros polos seguintes trazos:

  • O punto de articulación ! É o lugar da boca onde se obstaculiza a saída do ar. Pode ser: bilabial, labiodental, interdental, dental, alveolar, palatal ou velar.

  • O modo de articulación ! É a maneira de emitirnos o ar: oclusivas, fricativas, africadas, nasais ou líquidas (que poden ser: Laterais ou vibrantes (simple ou múltiple)).

  • A sonoridade ! Depende da vibración ou non vibración das cordas vocais; segundo vibren ou non poden ser sordas ou sonoras.

  • No galego disponemos de 26 fonemas, que se clasifican en consonánticos e vocálicos. A muñtiplicidade de combinacións que se poden obter permítenos construír calquera mensaxe necesaria para a nosa comunicación persoal e social.

    Fonemas vocálicos:

    Os fonemas vocálicos en galego son sete.

    O sisrtema vocálico representase sobre ubn triángulo xa que na pronuncia daas vocais a lingua describe esta figura. Na emisión dos fonemas vocálicos interveñen os organos da fonación agás as cordas vocais, de modo que tódalas vocais son sonoras e diferencianse polo grado de apertura e polo punto de articulación.

    SISTEMA VOCÁLICO

    Punto de

    articulación

    Grao de

    apertura

    Anteriores ou palatais

    Centrais ou mediais

    Posteriores ou velares

    Pechadas

    /i/

    /u/

    De grao medio

    Semipechadas

    /e/

    /o/

    Semiabertas

    //

    / /

    Aberta

    /a/

    Fonemas consoánticos:

    Os fonemas consoánticos producense ó obstruirnos a saída do ar cos pulmóns. Os fonemas consoánticos precisan das vocais para seren pronunciados.

    Na caracterización das consoantes interveñen os tres trazos diferenciadores: o punto de articulación, o modo de articulación e a sonoridade.

    &O punto de articulación ! É o lugar da boca onde se obstaculiza a saída do ar. Pode ser: bilabial, labiodental, interdental, dental, alveolar, palatal ou velar.

    &O modo de articulación ! É a maneira de emitirnos o ar: oclusivas, fricativas, africadas, nasais ou líquidas (que poden ser: Laterais ou vibrantes (simple ou múltiple)).

    &A sonoridade ! Depende da vibración ou non vibración das cordas vocais; segundo vibren ou non poden ser sordas ou sonoras.

    /b/ Corespóndese coas grafías b e v. F. Consoántico bilabial oclusivo sonoro.

    /p/ F. Cosoántico bilabial oclusivo xordo.

    /d/ F. Consoántico dental oclusivo sonoro.

    /t/ F. Consoántico dental oclusivo xordo.

    /g/ F. Consoático velar oclusivo sonoro.

    /k/ Correspóndese coas grafías c+a, c+o, c+u F. Cosoántico velar oclusivo xordo

    /f/ F. Consoántico dental fricativo sordo.

    // Correspóndese coas grafías c e z cando van acompañadas polas vocais i, ou e.

    F. consoántico interdental fricativo sordo.

    /s/ F. Consoántico alveolar fricativo sordo.

    / / Correspondese coa grafia x. F. Consoántico palatal fricativo sordo.

    /t / Correspondese coa grafia ch. F. Consoántico africado palatal sordo.

    /m/ F. Consoántico bilabial nasal sonoro.

    /n/ F. Consoántico nasal alveolar sonoro.

    / / F. Consoántico nasal palatal sonoro.

    // F. Consoántico nasal velar sonoro. (Es esta n cuando va con nh)

    /l/ F. Consoántico alveolar liquida lateral sonora.

    // Correspondese co ll. F. Consoántico palatal liquida lateral sonora.

    / / F. Consoántico alveolar liquida vibrante simple sonora.

    /r/ F. Consoántico alveolar liquida vibrante múltiple sonora.

    TRUCOS

    Para recordar;

    Oclusivas; pataca bodega

    Fricativas; foces xa

    Africada; chacho

    Nasais; unha mañana

    Laterais; llave lazo

    Sordas; pataca focexaches

    Fenómeno fonéticos;

    CHEÍSMO- Fenómeno na morfoloxia dalguns dialectos que se caracteriza po-la non distinción de te e che. Empregando exclusivamente che.

    TEÍSMO- Fenómeno na morfoloxia dalguns dialectos que se caracteriza po-la non distinción de te e che. Empregando exclusivamente te.

    GHEADA- Consiste na aspiración da consoante oclusiva velar sonora /g/ realizada como unha aspirada farínxea sorda /h/.

    Este fenómeno é característico das falas da Coruña e Pontevedra así como na metade suroccidental de Ourense, e da zona oriental de Lugo.

    SESEO-Fénomeno fonoloxico que se carcteriza pola ausencia do fonema fricativo interdental sordo // e a presencia do fonema fricativo alveolar sordo /s/ no seu lugar.

    Existen dous tipos;

    &Seseo explosivo- O que se da en posición inicial da silaba. Sinco...

    Caracteriza unha zona que vai dende A Coruña (Ponteceso-Santiago-Padrón) ata Pontevdra (Salnés-Val Miñor) e na Limia Baixa e Ourense

    &Seseo implosivo- O que se da en posición final da sílaba lus, des...

    Esténdese por casi toda a totalidade da Coruña e Pontevedra, tamén na Limia Baixa Ourensá.

    Silaba, ditongo, tritongo e hiato;

    SILABA-Cada un dos golpes de voz con que pronunciamos unha palabra. Exemplo; en-ce-ra-do. Esta constituída por un núcleo (capaz de formar sílaba por si só e elemento imprescindeble para a existencia da mesma) e dúas marxes silábicas.

    Eplosiva

    Dúas marxes sílabicas

    Implosiva

    DITONGO-É a combinación de dous fonemas vocálicos na mesma sílaba. Distribuidos de maneira que un sexa aberto ou pechado e o outro sempre pechado.

    Os ditongos poden clasificarse en;

    •Crecenes:Vocal pechada+vocal aberta ! ia, ue, ie...

    •Decrecentes: Vocal aberta+vocal pechada ! ai, ei...

    • Homoxéneos: Dúas vocais pechadas ! ui e iu. (Son os únicos que existen neste caso)

    TRITONGO- É a combinación nunha mesma sílaba de tres vocais; vocal pechada+vocal aberta+vocal pechada. Averiguou...

    HIATO-Encontro de dous vocais consecutivas que se pronuncian en sílabas diferentes. Ca-er...

    Elementos ou organos de fonación;

    Cavidade nasal

    Veo do padal

    Padal

    Alveolos

    Dentes

    Punta da lingua

    Labios

    Lingua

    Cordas vocais

    Bloques e areas das variedades lingüísticas;

    BLOQUE OCCIDENTAL:

    Gheada: xoghar

    Seseo implosivo: lus

    Terminación -án: o/a irmán

    Plural en -ns: cans, pantalóns

    Pronome : tí

    VT na CII -e- : colleches

    ÁREAS :

    FISTERRA: seseo implosivo: faser

    Cheísmo: che en OD e OI

    -ó Norte , a do Xallas

    -ó Sur, Tambre-Barbanza

    BERGANTIÑÁ: ausencia de seseo implosivo

    Ausencia de cheísmo

    Ditongo oi

    VT -i- (colliu)

    PONTEVEDRESA: ausencia de cheísmo

    -ó norte, Zona Ulla-Umia:

    ditongo oi

    demostrativos: este esta esto

    VT e 3P dos perfetos (colleu/parteu)

    -ó sur, Zona Verdugo-Miño:

    ditongo ui (muito) e oi (noite)

    demostrativos: este esta isto

    VT 3P distinción e CII i CIII (colleu/partiu)

    Inclúe as falas occidentais da Coruña e Pontevedra.

    É un complexo lingüístico innovador.

    BLOQUE CENTRAL:

    Gheada só no occidente

    Seseo prácticamente ausente

    Ditongo oi: moito

    Terminación -ao: irmao/irmá

    Plurais en -s para os rematadoe en -n: pantalós, cas...

    Pronome ti (occ.)/tu (or.)

    VT na CII -i- : colliches

    ÁREAS:

    MINDONIENSE: ó norte : pronomes: nosoutros, vosoutros

    VT da 3P dos perfectos (colleu, parteu)

    Desprazamento acentual: cantáramos, cantábamos

    LUCU-AURENSE: ó syr : deícticos : iste ista esto

    Pronome il

    VT e 3P distinción e/i

    Acentuación etimolóxica: cantabamos, cantaramos

    Inclúe a Galicia cenral: tódolos falares do noroeste e interior da Coruña, o interior de Pontevedra e as provincias de Lugo e Ourense, non sendo a súa parte oriental.

    Os falares do bloque central son os máis próximos ó galego común ou estándar.

    BLOQUE ORIENTAL:

    Ausencia de seseo e de gheada

    Ditongo ui (u): muito, muto

    Mantemento de cua/gua

    Terminación en -ao/á: irmao/irmá

    Terminación en -ín: camín

    Plurais en -is, para os rematados en -n: casi, pantalois

    Pronome tu

    Formas verbais en -is: cantais

    ÁREAS :

    ASTURIANA : Terminación en -íus, -ías (vedíus, vecías)

    Artigo: el, a, l´: el molín, l´amigo, a casa, l´herba

    Neutro: lo (lo mismo)

    Posesivos: meu(s), tou(s), mía(s), túa(s), súa(s)

    Oposición no sing./pl. no pronome: lle/lles, llo/llelo

    Mantén o -l´- intervocálico:l´avolo

    Deícticos: estos esos aquellos

    ANCARESA: Gheada

    Vocais nasalizadas: cadea, ua

    Cheísmo

    Deícticos: estos, esos, aquelos

    Palatalización de a tónico: irmä

    ZAMORANA: Terminación -iño: camiño, muiño

    Teísmo

    Pronome persoal lle-le

    Confusión ditongos oi, ui (noite/nuite)ausencia en muto

    Pronome tralo ditongo (seio, haio)

    ORIENTAL-CENTRAL: Presenta as características xerais do bloque:

    Muto-muito-mutio

    Ditongo ua: cuatro

    Pronome átono o en deixouo

    Comprende a zona do leste de Lugo e Ourense, así como o galego exterior (occidente de Asturias, León e Zamora)

    É o galego máis conservador

    Isoglosas:

    Son as líneas imaxinarias que dividen as variedades xeográficas

    Variedades lingüísticas

    Variedades xeográficas ou dialectos

    Variedades situacionais ou rexistros

    Variedades sociais

    Variedades situacionais ou rexistros:

    Rexistro formal: Utilizase para tratar temas especializados, na situación escrita ou oral ( se é planificada) coincide básicamente coa variedade estándar, non ten trazos dialectais, non tene castelanismos, ten unha pronuncia coidada e unha complexidade sintática.

    Rexistro coloquial ou familiar: Emprégase na conversa espontánea, por interlocutores nos que existe ambito de familiaridade, ten trzos dialectais e unha gran influencia do castelán, sobre todo no léxico. Pronuncia relaxada, comodíns léxicos, oracións inacabadas...

    Variedades sociais:

    Terminoloxias científicas- Son vocabularios especificos duna determinada actividade profesional ligada o individuo. A súa función é designar con precisión ideas, obxectos especificos, etc... sin dar lugar a ambiguedade.

    Xirias-Son vocabularios ou xeitos especificos de falar duna determinada profesión, grupo social ou xeracional.

    Extensión da lingua galega

    O territorio lingüístico galego comprende a actual Galicia e a parte occidental de Asturias, León e Zamora. En Asturias fálase Galego ata mais alo do rio Navia; na provincia de León, nos ancares leonese e na parte occidental do Bierzo; en Zamora nos catro concellos entre a Portela da Canda e o Podornelo.