Funciones literarias

Teoría de la literatura # Movimentos literarios i épocas

  • Enviado por: El remitente no desea revelar su nombre
  • Idioma: gallego
  • País: España España
  • 16 páginas
publicidad
cursos destacados
Graduado en Lengua y Literatura Españolas
UNED
Los objetivos generales de este título responden a la concepción de los estudios de Grado como un ámbito de...
Solicita InformaciÓn

Humanidades (Título Propio)
Universidad Católica de Ávila
Si eres un apasionado de la historia, tienes la oportunidad perfecta de convertirte en un experto en ello y además...
Solicita InformaciÓn

publicidad

FUNCIÓNS DA LITERATURA

A pregunta que nos plantea este traballo é a mesma que leva por título: ¿cal é a función da literatura?, a partir da cal xorden outra serie de preguntas como: ¿cambia a función da literatura nas distintas épocas ou movementos?, ¿vai vinculada a función da literatura á natureza da mesma?, ¿é o autor quen marca a función?...

A estas e outras cuestións daremos resposta ó longo deste pequeno estudio.

En primeiro lugar, deberiamos ter claro que “función” e natureza (esencia) son dous conceptos totalmente diferentes, pero que van intimamente ligados, tanto na literatura coma noutra ciencia, obxecto, etc.; é dicir, calquera cousa está feita nun principio para cumprir unha determinada función, poñamos, por exemplo, unha radio antiga ou unha máquina de coser que pasaron a ser utilizadas como elementos decorativos aínda que non foran creados para ese fin.

Aclarada esta diferencia, poderiamos facer un percorrido mental polos distintos movementos ou épocas ata hoxe e darnos conta, así, de que a función da literatura nestes movementos corresponden a dous conceptos: imitatio e inventatio, imitación da Antigüedade Clásica, ou renovación e creación.

Poderiamos falar aquí do filósofo grego Aristóteles e o seu concepto de mímesis, que consideraba a literatura nace polo afán imitador do home, en contraste co pensamento romántico, que consideraba á obra literaria como creación, aínda que realmente non exista esta creación, dado que a literatura non se crea desde a nada porque sempre existe un parecido ou unha referencia coa realidade.

-1-

FUNCIÓNS DA LITERATURA

Se retrocedemos no tempo ata o ano 65 a. C. e nos situamos no lugar que foi a cuna da arte (Grecia), atoparémonos con infinidade de autores e artistas, sobre os que destaca Horacio Flacco por expór as súas ideas sobre as funcións da literatura, para el era un enfrontamento entre ensinar e deleitar, entre o útil e o dulce, unha dualidade “docere-delectare”.

Por útil entendemos aquilo que serve para algo, e o dulce equivale ó que se recompensa por sí mesmo.

Sabemos que en Grecia a literatura estaba moi vinculada ó labor educativo, polo que quizais destacaría a función de “ensinar” sobre a de “deleitar”, aínda que esta segunda función estaría tamén moi presente.

Como excepción a toda regra aparece Platón, que defende a finalidade didáctico-moral da literatura e descarta ou rexeita os efectos pracenteiros da arte por consideralos secundarios e sen utilidade.

Pero para que realmente unha obra literaria funcione ben debería constar de ámbalas dúas funcións e, ademais, que as dúas se fundan perfectamente, é dicir, en calquera das épocas da historia unha obra literaria debe ter as dúas funcións para que conste como tal.

Tamén ó longo da historia quedou aclarado que a literatura ten unha utilidade na vida do home, e esta utilidade sería un coñecemento, pero non entendido como o coñecemento que dá a ciencia ou a historia, senón como un coñecemento superior onde se funden diferentes ideas: tanto de historia como de filosofía, de subxectivismo (imaxinación), como de calquera outra ciencia, e que consta, ademais, doutra utilidade que non posúe ningunha outra: deleitar ou embelecer o que se nos di.

-2-

FUNCIÓNS DA LITERATURA

Pero o escritor non debe pensar que o seu papel é o de ensinar ou comunicar un coñecemento, senón o de facernos percibir algo: un sentimento, unha emoción, unha idea ... Así, a obra literaria constaría dunha terceira función: unha función propagandística ou persuasiva que non nola dá a obra en sí, senón o autor. Isto quere dicir que o autor fainos ver ou sentir algo que nos é alleo, e faino escondendo esa idea baixo a beleza do texto.

Ás xa citadas funcións de “ensinar”, “deleitar” e “transmitir”, engadiremos a de “liberar”: liberar ó escritor dunhas emocións oprimidas que plasma no papel, e liberar ó lector dos seus problemas cotiáns sumerxíndose nesa lectura.

Agora pasaremos a falar das funcións da literatura en cada época ou movemento en concreto:

  • Época clásica: Platón e Aristóteles.

  • Escritores romanos.

  • Idade Media.

  • Renacemento.

  • Barroco.

  • Romanticismo.

  • As Vangardas.

  • Teorías do século xx.

-3-

FUNCIÓNS DA LITERATURA

Época clásica: Platón e Aristóteles.

Diversos autores están divididos nos pareceres que cada un sinala sobre a función da literatura; así, algúns fundamentan que a poesía é arte imitadora, tendo o mesmo fin ca outras artes como a pintura; e outros defenden que a poesía é só puro deleite.

Ó longo da historia o termo “imitación” adquiriu pluralidade de significados. Aínda nos nosos días atopamos escritores de teoría literaria onde non deducimos en qué sentido está tratando o autor a imitación ou mímese.

Imitatio, en latín, é unha traducción do termo grego mímese; aínda que parece que ésta última sempre tivo unha connotación dramática, teatral. O que descoñecemos é se antes de Platón se desenrolara algunha doctrina sobre este concepto. O que sí sabemos é que xa en Demócrito aparece a idea da arte como imitación da natureza.

O canto paxaros

Imitatio

Pero a primeira vez que se desenvolve ou desenrola a mímese como obxecto de estudio (dun modo crítico) é en Platón, se se quere puntualizar, na República.

Platón plantexa xa o problema da literatura como coñecemento, e dí que a poesía proporciona unha copia, unha imitación, que reflexa sen dúbida a imaxe das ideas; quere dicir que a poesía é unha imitación de imitacións. Oponse, así, á filosofía, que parte dos obxectos e ascende cara as Ideas, realidade fundamental.

Finalmente, Platón conclúe que a mímese poética resultaría unha aporía, xa que non alcanzaría a verdade.

-4-

FUNCIÓNS DA LITERATURA

Pola outra banda, o concepto aristotélico de imitación da natureza é complexo e tremendamente sutil. Tenta, desde un punto de vista estético, concordar as proporcións da natureza e a arte que, de feito, existen na creación poética. A arte “imita” a natureza nas formas particulares, é dicir, na plasmación individual dos “universais”.

En Aristóteles a definición da poesía como arte imitativa (mímese) ven directamente de Platón, xa que foi o seu estreito colaborador.

O concepto de “imitación” ou “representación” non equivale á simple reproducción ou copia. A imitación non se opón á imaxinación, se non que é a súa forma de dicir que a poesía é un tipo especial de acto creativo; oponse ó fantástico, ó imposible. Aristóteles dí que se escribe máis do “universal” que do “particular” (nisto difire a poesía da historia).

A “universalidade” da poesía está situada dentro da análise detallada de Aristóteles sobre a traxedia, e é parte da súa poética. Aquí tamén nos atopamos coa “katharse” como función da literatura. Este é un problema que destaca en Aristóteles: na súa Poética defende que a función propia da poesía é o pracer, un pracer puro, limpo, é un proceso de purgación.

A “catarse” da literatura non volveu ser obxecto de estudio ata o século XVI, onde diversos estudiosos se interesaron pola poética de Aristóteles.

-5-

FUNCIÓNS DA LITERATURA

Escritores romanos.

Os escritores romanos tamén trataron sobre a imitación, ocuparémonos dos que máis sobresaen e dos que terán maior repercusión no tempo, son catro: Cicerón, Séneca, Horacio e Quintiliano, e as súas teses sobre a imitación foron recuperadas:

Cicerón: a súa tese foi desenrolada no Diálogo do orador, aquí expón as súas regras sobre a elección dun modelo e os métodos para imitar este modelo.

Séneca: propón unha imitación creadora e persoal ó mesmo tempo; a idea do imitado debe parecerse ó modelo, como un fillo ó seu pai.

Horacio: reflexiona sobre a necesidade de que o poeta defenda a súa grandeza frente ós malos imitadores.

Quintiliano: advirte que a imitación non só é útil, senón necesaria para a elocuencia.

Idade Media.

Na Idade Media producíronse múltiples e importantes reflexións sobre os problemas da beleza e a interpretación dos textos con ampla trascendencia no pensamento literario.

A crise da cultura humanista do Imperio romano (desplazamento por ideoloxías anteriores con Platón e Aristóteles, simbiose entre as últimas teorías gregas, etc., serán responsables, aínda que indirectamente, do novo papel que os textos poéticos van desempeñar ó longo da Idade Media. Así, na antigüedade é onde atopamo-los precedentes desta actitude medieval.

FUNCIÓNS DA LITERATURA

As primeiras hipóteses marcarán o devir da arte e s teorización poéticas nos séculos posteriores.

A baixa Idade Media é un período menos escuro e de transición cara unha nova actitude frente o poético.

Aínda así, o que nos explicaría a grave ausncia en materia de “teoría literaria” sería o carácter “oral” que tivo a literatura neste período.

No século XII comezan a fixarse os elementos que contribuirán á formación da idea de “literatura”: a escritura sobrepónse de novo á voz.

Finalmente, neste século tamén se empeza a recupera-lo saber poético, feito importantísimo o redescubrimento da Poética de Aristóteles.

Na baixa Idade Media hai un conflicto na clasificación dos discursos; entrando nas cuestións estéticas:

  • Discursos poéticos: imitación dos antigos.

  • Discursos eternos: “aut docere aut delectare”.

Así, atopamos cómo na “poética medieval” o rasgo caracterizador da poesía non é a “inspiración divina” de Platón, nin a “mímese” aristotélica; xa que só o discurso composto “dacordo coas regras” merecerá o calificativo de poético.

Marcábanse, así, uns límites:

Poesía artesanía ligada ás regras beleza.

Nos séculos posteriores tentarase libera-la poesía destes límites, como xa veremos.

FUNCIÓNS DA LITERATURA

Como xa sabemos, a resposta que intentamos dar á pregunta que se nos plantexa neste traballo (¿qué funcións ou que finalidades cumpre a literatura?) foi variando ó longo do tempo segundo as diversas épocas e correntes que se sucederon na historia.

Tras ve-las funcións que desempeña a literatura na época clásica e na Idade Media, trataremos agora de analiza-las funcións literarias en outras tres épocas diferentes: o Renacemento, o Barroco e o Romanticismo.

Xa falamos no anterior traballo do carácter autónomo que posúe a literatura, ademais, ten uns valores propios e trátase dunha actividade independente da moral ou da filosofía, pero isto tardou bastante tempo en ser así. De feito, esta conciencia de considera-la literatura como algo autónomo só alcanza a forza suficiente a partires da segunda metade do século XVIII, no Romanricismo, época na que se lle dá unha grande importancia á cuestión da finalidade da arte e, polo tanto, da literatura, coa figura de Kant, entre outros; pero disto xa falaremos máis adiante. Agora comentaremos a etapa renacentista e os valores que a literatura adquiriu nela.

O Renacemento segue á escura Idade Media, e comprende os séculos XV e XVI. Co Renacemento vólvese de novo á etapa clásica greco-latina, na que se producira, segundo os renacentistas, as máximas manifestacións artísticas e culturais. Se tiveramos que resaltar un rasgo característico do Renacemento, sería a espiritualidade; o home posúe dúas naturezas: a do corpo e a da mente, naturezas ámbalas dúas ben distintas e separadas. Ademais, o mundo debe ser gozado, debe ser investigado e, sobre todo, conquistado racionalmente.

Dentro do Renacemento o movemento cultural máis característico é o Humanismo, co que se afirma a posición central que o home ocupa no cosmos. O Humanismo, debido a un cambio mental, descobre no mundo clásico un pensamento, unha arte e unha literatura centrados no humano; de feito, esta corrente supuxo un auténtico movemento liberador do home.

Xa quedou dito anteriormente o problema da “catarse” aristotélica como finalidade literaria na Idade clásica; pois ben, esta cuestión non volveu cobrar importancia ata o século XVI, que coincide co Renacemento tardío. Hai, por outra banda, unha vontade de dar resposta ó problema das relacións entre os valores literarios e os valores morais, que a estética renacentista descoidara. A literatura renacentista evita o compromiso coa historia, coa realidade na que viven inmersos, resolvendo o problema moral con búsquedas formais. No Renacemento aparecen dúas interpretacións do concepto aristotélico de “catarse”:

  • interpretación moralista

  • interpretación mitridiática.

  • Na primeira interpretación, a moralista, aparece Maggi, segundo o cal a purificación debería consistir na sustitución das pasións viciosas, como a luxuria, ou a avaricia, por sentimentos alimentados da caridade cristiá. Esta interpretación é unha boa mostra da búsqueda ansiosa dunha moralización da literaturana época.

    Escaligero leva esta moralización ó extremo. Para el, a literatura non se trataba dunha imitación do ser ou dos caracteres dos homes, como decía Aristóteles, senón que a imitación dáse nos estados da alma.

    Esta interpretación moralista da “catarse”, conduce, no século XVIII, a un concepto sentimentalista da mesma, identificada cunha lección moral.

    A interpretación mitidrática, que se parece máis ó que Aristóteles defendía, insiste na clarificación racional das paixóns pola poesía tráxica, pois o espectador, ó ve-las desgracias que sen razón acontecen ós outros, teme que lle poidan acontecer tamén a el, decátase de cómo está suxeito á infelicidade e prepara o espírito dacordo con tal estado de cousas. Finalmente, cómpre dicir que, a “catarse” non se confunde coa evasión, a evasión é fuga e olvido, e tenta eludi-los problemas, mentres que a “catarse” asume a dor e a fatalidade ás que o home se enfrenta.

    Damos paso agora á seguinte etapa deste percorrido: o Barroco. Se a principal característica do Renacemento era o idealismo, a do Barroco será o desengano. O Renacemento supuxo unha confianza no home, un entusiasmo ante a natureza e una ilusionados desexos de vivir; e no Barroco atopámonos co desegano, un vitalismo frustrado. Ademais, caracterízase, este movemento, pola brevidade e a inconsistencia da vida, ou pola obsesión polo tempo e, sobre todo, pola morte. A arte é como a arte que é. Tamén a literatura do Barroco responde a unha estética da intensidade; o seu obxectivo é excitar e, ante todo, conmover.

    Chegamos agora ó Romanticismo (s. XVIII). Este non é unha simple corrente literatia, senón un amplo movemento que abranguiu os máis diversos sectores da culturae da vida europeas. É o producto dunha fonda crise da base social e política, e as súas manifestacións van desde o ideolóxico ó estético.

    -10-

    FUNCIÓNS DA LITERATURA

    No social e no político é unha protesta contra o mundo burgués, producto dunha fonda insatisfacción ante os valores impostos polo triunfo da burguesía. Pero a crise do Romanticismo é, ante todo, vital. O romántico aparécesenos como un home disconforme, angustiado por unha sociedade que non satisface; no ideolóxico supón unha crise do racionalismo e xorde un novo espírito; no estético busca o dinamismo, a intensidade expresiva, a forza sentimental, ademais de darlle entrada ó irracional e ó misterioso. O romántico reclama unha total liberdade para volcarse na súa creación.

    Feito este pequeño comentario sobre o Romanticismo, retrocedamos un pouco no traballo, cando falabamos de que só a partires do século XVIII se lle comezaba a dar importancia ó feito de considerar á literatura como algo autónomo, e a ter en conta tamén a finalidade da literatura coa figura de Kant... Agora, engadimos que Kant difundiu estas ideas, sobre todo, na súa obra Crítica do Xuicio, onde se ocupa deste tema e que terá unha grande influencia nas teorías posteriores.

    O Rromanticismo, por considerar á literatura e á arte en xeral como o único coñecemento que pode revelar ó home o infinito, os misterios do sobrenatural e os enigmas da vida, daba unha xustificación totalno fenómeno estético. A idea da obra de arte como mundo autónomo e exento de propósitos alleos a ela mesma, xorde en Shelling e en Hegel. A “arte pola arte” está relacionada cos románticos alemáns e cos seguidores de Kant e de Shelling. En Francia, as torías da “arte pola arte” e a súa autonomía foron difundidos nun principio polos membros da da chamada filosofía ecléctica.

    Cousin, un dos seus representantes, afirma que a beleza é independente da moral e da relixión e di textualmente: “o artista é ante todo artista”, e di que a obra non pode cumprir ningún fin social, relixioso, político, etc. A mediados do século XIX autores como Baudelaire e Flaubert defenden eses principios que os sectores románticos defendían. O decadentismo de finais do s. XIX supón unha volta radical ós ideais da “arte pola arte”.

    Esas teorías espalláronse por Europa e incluso por América, e, así, Allan Poe considera á beleza como o pracer máis puro e máis elevado de todos, e sostén que a beleza é a “obligación do poema”, pero todas estas ideas que se difundiron co principio da “arte pola arte”, como por exemplo a autonomía da literatura ou o feito de que a literatura debe realizar, ante todo, valores estéticos, puido traer, ás veces, serias consecuencias para o fenómeno literario.

    Cambiando lixeiramente de tema, cómpre dicir que só co Romanticismo e a época contemporánea vólvese a ter en conta a cuestión da literatura como coñecemento. Na estética romántica a poesía é concebida como a única vía de coñecemento da realidade do ser, aínda que outros estudiosos non estean de acordo con eles, e digan xustamente o contrario, que a literatura constitúe un dominio totalmente alleo ó coñecemento.

    CONCLUSIÓN

    Como conclusión persoal deste traballo, despois de observa-las distintas funcións da literatura ó longo das épocas, nós pensamos que todas esas funcións máis secundarias como son a función moral, a función social, a relacionante..., están subordinadas a outras dúas funcións máis primordiais: a función estética (deleitar): “arte pola arte”, a beleza pola beleza; e a función pedagóxica (ensinar); aínda que nós creamos que esta segunda función, a pedagóxica, forma parte da primeira, posto que na literatura existe a función de deleitar, que podería á súa vez dividirse en dous subapartados:

  • deleitar por deleitar (arte pola arte)

  • deleitar ensinando.

  • Centrarémonos nesta última parte do traballo nas funcións que desempeña a literatura nas Vangardas europeas e nas teorías do século XX (marxismo, formalismo ruso). Pero antes de comezar a falar de cada un dos movementos en concreto, daremos unha definición aproximada do que se considera “vangarda”.

    As Vangardas son unha serie de movementos artísticos, literarios e culturais (-ISMOS), que se recollen baixo este nome que os caracteriza, a cada un dos movementos concretos, por teren en común estes obxectivos: remover, incitar e polemizar.

    Son, polo tanto, a testemuña dun espírito, dun estado de ánimo ardente, é dicir, o espello dun tempo. Son, tamén, uns movementos de choque, de ruptura e apertura ó mesmo tempo.

    Faremos, agora, un pequeno esquema dos movementos vangardistas máis relevantes por orde cronolóxica:

    • Cubismo (1906)

    • Futurismo (1909)

    • Expresionismo (1910)

    • Imaxinismo (1914)

    • Dadaísmo (1916)

    • Ultraísmo (1919)

    • Surrealismo (1924)

    • Personalismo (1932).

    Ademais destes, existen outros de menor importancia, como son: Purismo, Constructivismo, Neoplasticismo, Abstractivismo, Babelismo, Zenitismo, Simultaneísmo, Suprematismo, Primitivismo, Parlirismo.

    -13-

    FUNCIÓNS DA LITERATURA

    Cubismo (1906)

  • Reivindicación da autonomía absoluta da obra. O poema enténdese como “obxecto” en sí mesmo. Iníciase un proceso de búsqueda do propiamente artístico.

  • Exaltación de determinado sentimento de modernidade, que se manifesta a través do cosmopolitismo.

  • Incorporación do elemento de humor a través de xogos verbais.

  • Aparece o elemento antisentimentalista e prosaísta.

  • Futurismo (1909)

  • Ruptura naturalista. Pretenden mostrar unha realidade en pleno movemento.

  • Exaltación da intuición e do sensualismo frente á intelixencia; primacía do “viril” frente ó “feminino”; revalorización do nacionalismo, patriotismo, militarismo e a guerra.

  • É o primeiro en afirma-los límites da literatura.

  • Expresionismo (1910)

  • Nace como reacción a algo e pode definirse por oposición a algo. Rechazo da estética naturalista (impresionismo).

  • Non interesa o reflexo da realidade inmediata. A arte non será retrato, senón creación, realidade en sí mesma. Ten o seu fundamento na subxectividade do creador. É un movemento de carácter egocentrista e humanitarista.

  • O seu obxecto é a captación da esencia espiritual da realidade, soamente perceptible desde a angustia e unha concepción atormentada da vida.

  • Dadaísmo (1916)

  • Dadá non se declara literario ou artístico, senón “unha fórmula para vivir”.

  • Pretendeu mediante a ironía e o irracionalismo, o azar e a intuición, acabar coa cultura e a arte tradicionais.

  • Búsqueda do fantástico.

  • O dadaísmo literario tradúcese na actividade panfletaria.

  • Ultraísmo (1919)

  • Rechaza o Romanticismo.

  • Propugna unha lírica obxectiva e máis depurada, reducida o seu elemento primordial: a metáfora.

  • Surrealismo (1924)

  • Recurre ós dous sentimentais por excelencia: a crueldade e o humor.

  • Crerá na posibilidade dunha unión entre revolución social marxista e a mental surrealista.

  • Todos estes movementos teñen características afíns, como: a ruptura co pasado naturalista e romántico, defenden a autonomía da literatura...

    Estas literaturas vangardistas darán paso a outras teorías literarias, xa afincadas no século XX, nas que influirán, nalgunhas máis que noutras, dun xeito considerable.

    Despois de analza-los movementos vangardistas europeos máis relevantes, damos paso agora ás teorías literarias máis destacadas do século XX.

    A tendencia dominante dentro da diversidade das teorías literarias do noso tempo, foi a de abandona-la tradición e o romántico de que o obxectivo supremo do crítico é axudar a coñecer mellor ó autor , agora tendeuse a destrona-loautor para atender á mesma obra, ó texto.

    Nomeamos agora as escolas máis importantes que despois analizaremos máis detidamente: formalismo ruso, estructuralismo francés, a psicoanalítica, a teoría marxista, o “New Criticism”.

    Empezamos a falar do “New Criticism” norteamericano, que surxe a partir de Eliot e Richards contra as tendencias contextualizadoras e sociais da crítica nos rosados anos trinta.

    Ransom e Tate, considerados como os líderes desta escola, extremaban o close reading (ler concentrando) do texto, deixando fóra a existencia do mundo real, coa súa complexidade histórica e social, para atender ó mundo do poema.

    O “New Criticism” implicaba un discreto vitalismo naturalista e conservador.

    Pasamos a describir agora a teoría psicoanalista de Freud, que concentra a súa atención no lector e xa non tanto no autor.

    Sen embargo, para a teoría marxista a literatura é a expresión da capacidade creadora do home por medio da linguaxe. E esta capacidade creadora é vista como algo digno e positivo, sempre que esta capacidade do home idealista contribuira ó progreso da humanidade. Esta teoría conclúe coa idea de que a literatura é un dos medios para alcanza-la revolución.

    Cerrando xa este apartado sobre as teorías literarias contemporáneas, cabería citar aquí ó formalismo ruso.

    Este movemento sufre unha transformación ó longo da súa existencia que pasa por destrona-la literatura e considerala algo secundario, esta só tería unha función estética considerada pouco útil para unha sociedade en constante evolución.