Funciones literarias

Teoría de la literatura # Movimentos literarios i épocas

  • Enviado por: El remitente no desea revelar su nombre
  • Idioma: gallego
  • País: España España
  • 16 páginas

publicidad
cursos destacados
Curso de reparación de teléfonos móviles / celulares
Curso de reparación de teléfonos móviles / celulares
El curso de Reparación de Telefonía Celular o Móvil está orientado a todas aquellas...
Ver más información

Curso completo de piano - Nivel básico
Curso completo de piano - Nivel básico
Este curso de piano está pensado para todos aquellos principiantes que deseen comenzar a tocar el piano o el...
Ver más información


FUNCIÓNS DA LITERATURA

A pregunta que nos plantea este traballo é a mesma que leva por título: ¿cal é a función da literatura?, a partir da cal xorden outra serie de preguntas como: ¿cambia a función da literatura nas distintas épocas ou movementos?, ¿vai vinculada a función da literatura á natureza da mesma?, ¿é o autor quen marca a función?...

A estas e outras cuestións daremos resposta ó longo deste pequeno estudio.

En primeiro lugar, deberiamos ter claro que “función” e natureza (esencia) son dous conceptos totalmente diferentes, pero que van intimamente ligados, tanto na literatura coma noutra ciencia, obxecto, etc.; é dicir, calquera cousa está feita nun principio para cumprir unha determinada función, poñamos, por exemplo, unha radio antiga ou unha máquina de coser que pasaron a ser utilizadas como elementos decorativos aínda que non foran creados para ese fin.

Aclarada esta diferencia, poderiamos facer un percorrido mental polos distintos movementos ou épocas ata hoxe e darnos conta, así, de que a función da literatura nestes movementos corresponden a dous conceptos: imitatio e inventatio, imitación da Antigüedade Clásica, ou renovación e creación.

Poderiamos falar aquí do filósofo grego Aristóteles e o seu concepto de mímesis, que consideraba a literatura nace polo afán imitador do home, en contraste co pensamento romántico, que consideraba á obra literaria como creación, aínda que realmente non exista esta creación, dado que a literatura non se crea desde a nada porque sempre existe un parecido ou unha referencia coa realidade.

-1-

FUNCIÓNS DA LITERATURA

Se retrocedemos no tempo ata o ano 65 a. C. e nos situamos no lugar que foi a cuna da arte (Grecia), atoparémonos con infinidade de autores e artistas, sobre os que destaca Horacio Flacco por expór as súas ideas sobre as funcións da literatura, para el era un enfrontamento entre ensinar e deleitar, entre o útil e o dulce, unha dualidade “docere-delectare”.

Por útil entendemos aquilo que serve para algo, e o dulce equivale ó que se recompensa por sí mesmo.

Sabemos que en Grecia a literatura estaba moi vinculada ó labor educativo, polo que quizais destacaría a función de “ensinar” sobre a de “deleitar”, aínda que esta segunda función estaría tamén moi presente.

Como excepción a toda regra aparece Platón, que defende a finalidade didáctico-moral da literatura e descarta ou rexeita os efectos pracenteiros da arte por consideralos secundarios e sen utilidade.

Pero para que realmente unha obra literaria funcione ben debería constar de ámbalas dúas funcións e, ademais, que as dúas se fundan perfectamente, é dicir, en calquera das épocas da historia unha obra literaria debe ter as dúas funcións para que conste como tal.

Tamén ó longo da historia quedou aclarado que a literatura ten unha utilidade na vida do home, e esta utilidade sería un coñecemento, pero non entendido como o coñecemento que dá a ciencia ou a historia, senón como un coñecemento superior onde se funden diferentes ideas: tanto de historia como de filosofía, de subxectivismo (imaxinación), como de calquera outra ciencia, e que consta, ademais, doutra utilidade que non posúe ningunha outra: deleitar ou embelecer o que se nos di.

-2-

FUNCIÓNS DA LITERATURA

Pero o escritor non debe pensar que o seu papel é o de ensinar ou comunicar un coñecemento, senón o de facernos percibir algo: un sentimento, unha emoción, unha idea ... Así, a obra literaria constaría dunha terceira función: unha función propagandística ou persuasiva que non nola dá a obra en sí, senón o autor. Isto quere dicir que o autor fainos ver ou sentir algo que nos é alleo, e faino escondendo esa idea baixo a beleza do texto.

Ás xa citadas funcións de “ensinar”, “deleitar” e “transmitir”, engadiremos a de “liberar”: liberar ó escritor dunhas emocións oprimidas que plasma no papel, e liberar ó lector dos seus problemas cotiáns sumerxíndose nesa lectura.

Agora pasaremos a falar das funcións da literatura en cada época ou movemento en concreto:

  • Época clásica: Platón e Aristóteles.

  • Escritores romanos.

  • Idade Media.

  • Renacemento.

  • Barroco.

  • Romanticismo.

  • As Vangardas.

  • Teorías do século xx.

-3-

FUNCIÓNS DA LITERATURA

Época clásica: Platón e Aristóteles.

Diversos autores están divididos nos pareceres que cada un sinala sobre a función da literatura; así, algúns fundamentan que a poesía é arte imitadora, tendo o mesmo fin ca outras artes como a pintura; e outros defenden que a poesía é só puro deleite.

Ó longo da historia o termo “imitación” adquiriu pluralidade de significados. Aínda nos nosos días atopamos escritores de teoría literaria onde non deducimos en qué sentido está tratando o autor a imitación ou mímese.

Imitatio, en latín, é unha traducción do termo grego mímese; aínda que parece que ésta última sempre tivo unha connotación dramática, teatral. O que descoñecemos é se antes de Platón se desenrolara algunha doctrina sobre este concepto. O que sí sabemos é que xa en Demócrito aparece a idea da arte como imitación da natureza.

O canto paxaros

Imitatio

Pero a primeira vez que se desenvolve ou desenrola a mímese como obxecto de estudio (dun modo crítico) é en Platón, se se quere puntualizar, na República.

Platón plantexa xa o problema da literatura como coñecemento, e dí que a poesía proporciona unha copia, unha imitación, que reflexa sen dúbida a imaxe das ideas; quere dicir que a poesía é unha imitación de imitacións. Oponse, así, á filosofía, que parte dos obxectos e ascende cara as Ideas, realidade fundamental.

Finalmente, Platón conclúe que a mímese poética resultaría unha aporía, xa que non alcanzaría a verdade.

-4-

FUNCIÓNS DA LITERATURA

Pola outra banda, o concepto aristotélico de imitación da natureza é complexo e tremendamente sutil. Tenta, desde un punto de vista estético, concordar as proporcións da natureza e a arte que, de feito, existen na creación poética. A arte “imita” a natureza nas formas particulares, é dicir, na plasmación individual dos “universais”.

En Aristóteles a definición da poesía como arte imitativa (mímese) ven directamente de Platón, xa que foi o seu estreito colaborador.

O concepto de “imitación” ou “representación” non equivale á simple reproducción ou copia. A imitación non se opón á imaxinación, se non que é a súa forma de dicir que a poesía é un tipo especial de acto creativo; oponse ó fantástico, ó imposible. Aristóteles dí que se escribe máis do “universal” que do “particular” (nisto difire a poesía da historia).

A “universalidade” da poesía está situada dentro da análise detallada de Aristóteles sobre a traxedia, e é parte da súa poética. Aquí tamén nos atopamos coa “katharse” como función da literatura. Este é un problema que destaca en Aristóteles: na súa Poética defende que a función propia da poesía é o pracer, un pracer puro, limpo, é un proceso de purgación.

A “catarse” da literatura non volveu ser obxecto de estudio ata o século XVI, onde diversos estudiosos se interesaron pola poética de Aristóteles.

-5-

FUNCIÓNS DA LITERATURA

Escritores romanos.

Os escritores romanos tamén trataron sobre a imitación, ocuparémonos dos que máis sobresaen e dos que terán maior repercusión no tempo, son catro: Cicerón, Séneca, Horacio e Quintiliano, e as súas teses sobre a imitación foron recuperadas:

Cicerón: a súa tese foi desenrolada no Diálogo do orador, aquí expón as súas regras sobre a elección dun modelo e os métodos para imitar este modelo.

Séneca: propón unha imitación creadora e persoal ó mesmo tempo; a idea do imitado debe parecerse ó modelo, como un fillo ó seu pai.

Horacio: reflexiona sobre a necesidade de que o poeta defenda a súa grandeza frente ós malos imitadores.

Quintiliano: advirte que a imitación non só é útil, senón necesaria para a elocuencia.

Idade Media.

Na Idade Media producíronse múltiples e importantes reflexións sobre os problemas da beleza e a interpretación dos textos con ampla trascendencia no pensamento literario.

A crise da cultura humanista do Imperio romano (desplazamento por ideoloxías anteriores con Platón e Aristóteles, simbiose entre as últimas teorías gregas, etc., serán responsables, aínda que indirectamente, do novo papel que os textos poéticos van desempeñar ó longo da Idade Media. Así, na antigüedade é onde atopamo-los precedentes desta actitude medieval.

FUNCIÓNS DA LITERATURA

As primeiras hipóteses marcarán o devir da arte e s teorización poéticas nos séculos posteriores.

A baixa Idade Media é un período menos escuro e de transición cara unha nova actitude frente o poético.

Aínda así, o que nos explicaría a grave ausncia en materia de “teoría literaria” sería o carácter “oral” que tivo a literatura neste período.

No século XII comezan a fixarse os elementos que contribuirán á formación da idea de “literatura”: a escritura sobrepónse de novo á voz.

Finalmente, neste século tamén se empeza a recupera-lo saber poético, feito importantísimo o redescubrimento da Poética de Aristóteles.

Na baixa Idade Media hai un conflicto na clasificación dos discursos; entrando nas cuestións estéticas:

  • Discursos poéticos: imitación dos antigos.

  • Discursos eternos: “aut docere aut delectare”.

Así, atopamos cómo na “poética medieval” o rasgo caracterizador da poesía non é a “inspiración divina” de Platón, nin a “mímese” aristotélica; xa que só o discurso composto “dacordo coas regras” merecerá o calificativo de poético.

Marcábanse, así, uns límites:

Poesía artesanía ligada ás regras beleza.

Nos séculos posteriores tentarase libera-la poesía destes límites, como xa veremos.

FUNCIÓNS DA LITERATURA

Como xa sabemos, a resposta que intentamos dar á pregunta que se nos plantexa neste traballo (¿qué funcións ou que finalidades cumpre a literatura?) foi variando ó longo do tempo segundo as diversas épocas e correntes que se sucederon na historia.

Tras ve-las funcións que desempeña a literatura na época clásica e na Idade Media, trataremos agora de analiza-las funcións literarias en outras tres épocas diferentes: o Renacemento, o Barroco e o Romanticismo.

Xa falamos no anterior traballo do carácter autónomo que posúe a literatura, ademais, ten uns valores propios e trátase dunha actividade independente da moral ou da filosofía, pero isto tardou bastante tempo en ser así. De feito, esta conciencia de considera-la literatura como algo autónomo só alcanza a forza suficiente a partires da segunda metade do século XVIII, no Romanricismo, época na que se lle dá unha grande importancia á cuestión da finalidade da arte e, polo tanto, da literatura, coa figura de Kant, entre outros; pero disto xa falaremos máis adiante. Agora comentaremos a etapa renacentista e os valores que a literatura adquiriu nela.

O Renacemento segue á escura Idade Media, e comprende os séculos XV e XVI. Co Renacemento vólvese de novo á etapa clásica greco-latina, na que se producira, segundo os renacentistas, as máximas manifestacións artísticas e culturais. Se tiveramos que resaltar un rasgo característico do Renacemento, sería a espiritualidade; o home posúe dúas naturezas: a do corpo e a da mente, naturezas ámbalas dúas ben distintas e separadas. Ademais, o mundo debe ser gozado, debe ser investigado e, sobre todo, conquistado racionalmente.

Dentro do Renacemento o movemento cultural máis característico é o Humanismo, co que se afirma a posición central que o home ocupa no cosmos. O Humanismo, debido a un cambio mental, descobre no mundo clásico un pensamento, unha arte e unha literatura centrados no humano; de feito, esta corrente supuxo un auténtico movemento liberador do home.

Xa quedou dito anteriormente o problema da “catarse” aristotélica como finalidade literaria na Idade clásica; pois ben, esta cuestión non volveu cobrar importancia ata o século XVI, que coincide co Renacemento tardío. Hai, por outra banda, unha vontade de dar resposta ó problema das relacións entre os valores literarios e os valores morais, que a estética renacentista descoidara. A literatura renacentista evita o compromiso coa historia, coa realidade na que viven inmersos, resolvendo o problema moral con búsquedas formais. No Renacemento aparecen dúas interpretacións do concepto aristotélico de “catarse”:

  • interpretación moralista

  • interpretación mitridiática.

  • Na primeira interpretación, a moralista, aparece Maggi, segundo o cal a purificación debería consistir na sustitución das pasións viciosas, como a luxuria, ou a avaricia, por sentimentos alimentados da caridade cristiá. Esta interpretación é unha boa mostra da búsqueda ansiosa dunha moralización da literaturana época.

    Escaligero leva esta moralización ó extremo. Para el, a literatura non se trataba dunha imitación do ser ou dos caracteres dos homes, como decía Aristóteles, senón que a imitación dáse nos estados da alma.

    Esta interpretación moralista da “catarse”, conduce, no século XVIII, a un concepto sentimentalista da mesma, identificada cunha lección moral.

    A interpretación mitidrática, que se parece máis ó que Aristóteles defendía, insiste na clarificación racional das paixóns pola poesía tráxica, pois o espectador, ó ve-las desgracias que sen razón acontecen ós outros, teme que lle poidan acontecer tamén a el, decátase de cómo está suxeito á infelicidade e prepara o espírito dacordo con tal estado de cousas. Finalmente, cómpre dicir que, a “catarse” non se confunde coa evasión, a evasión é fuga e olvido, e tenta eludi-los problemas, mentres que a “catarse” asume a dor e a fatalidade ás que o home se enfrenta.

    Damos paso agora á seguinte etapa deste percorrido: o Barroco. Se a principal característica do Renacemento era o idealismo, a do Barroco será o desengano. O Renacemento supuxo unha confianza no home, un entusiasmo ante a natureza e una ilusionados desexos de vivir; e no Barroco atopámonos co desegano, un vitalismo frustrado. Ademais, caracterízase, este movemento, pola brevidade e a inconsistencia da vida, ou pola obsesión polo tempo e, sobre todo, pola morte. A arte é como a arte que é. Tamén a literatura do Barroco responde a unha estética da intensidade; o seu obxectivo é excitar e, ante todo, conmover.

    Chegamos agora ó Romanticismo (s. XVIII). Este non é unha simple corrente literatia, senón un amplo movemento que abranguiu os máis diversos sectores da culturae da vida europeas. É o producto dunha fonda crise da base social e política, e as súas manifestacións van desde o ideolóxico ó estético.

    -10-

    FUNCIÓNS DA LITERATURA

    No social e no político é unha protesta contra o mundo burgués, producto dunha fonda insatisfacción ante os valores impostos polo triunfo da burguesía. Pero a crise do Romanticismo é, ante todo, vital. O romántico aparécesenos como un home disconforme, angustiado por unha sociedade que non satisface; no ideolóxico supón unha crise do racionalismo e xorde un novo espírito; no estético busca o dinamismo, a intensidade expresiva, a forza sentimental, ademais de darlle entrada ó irracional e ó misterioso. O romántico reclama unha total liberdade para volcarse na súa creación.

    Feito este pequeño comentario sobre o Romanticismo, retrocedamos un pouco no traballo, cando falabamos de que só a partires do século XVIII se lle comezaba a dar importancia ó feito de considerar á literatura como algo autónomo, e a ter en conta tamén a finalidade da literatura coa figura de Kant... Agora, engadimos que Kant difundiu estas ideas, sobre todo, na súa obra Crítica do Xuicio, onde se ocupa deste tema e que terá unha grande influencia nas teorías posteriores.

    O Rromanticismo, por considerar á literatura e á arte en xeral como o único coñecemento que pode revelar ó home o infinito, os misterios do sobrenatural e os enigmas da vida, daba unha xustificación totalno fenómeno estético. A idea da obra de arte como mundo autónomo e exento de propósitos alleos a ela mesma, xorde en Shelling e en Hegel. A “arte pola arte” está relacionada cos románticos alemáns e cos seguidores de Kant e de Shelling. En Francia, as torías da “arte pola arte” e a súa autonomía foron difundidos nun principio polos membros da da chamada filosofía ecléctica.

    Cousin, un dos seus representantes, afirma que a beleza é independente da moral e da relixión e di textualmente: “o artista é ante todo artista”, e di que a obra non pode cumprir ningún fin social, relixioso, político, etc. A mediados do século XIX autores como Baudelaire e Flaubert defenden eses principios que os sectores románticos defendían. O decadentismo de finais do s. XIX supón unha volta radical ós ideais da “arte pola arte”.

    Esas teorías espalláronse por Europa e incluso por América, e, así, Allan Poe considera á beleza como o pracer máis puro e máis elevado de todos, e sostén que a beleza é a “obligación do poema”, pero todas estas ideas que se difundiron co principio da “arte pola arte”, como por exemplo a autonomía da literatura ou o feito de que a literatura debe realizar, ante todo, valores estéticos, puido traer, ás veces, serias consecuencias para o fenómeno literario.

    Cambiando lixeiramente de tema, cómpre dicir que só co Romanticismo e a época contemporánea vólvese a ter en conta a cuestión da literatura como coñecemento. Na estética romántica a poesía é concebida como a única vía de coñecemento da realidade do ser, aínda que outros estudiosos non estean de acordo con eles, e digan xustamente o contrario, que a literatura constitúe un dominio totalmente alleo ó coñecemento.

    CONCLUSIÓN

    Como conclusión persoal deste traballo, despois de observa-las distintas funcións da literatura ó longo das épocas, nós pensamos que todas esas funcións máis secundarias como son a función moral, a función social, a relacionante..., están subordinadas a outras dúas funcións máis primordiais: a función estética (deleitar): “arte pola arte”, a beleza pola beleza; e a función pedagóxica (ensinar); aínda que nós creamos que esta segunda función, a pedagóxica, forma parte da primeira, posto que na literatura existe a función de deleitar, que podería á súa vez dividirse en dous subapartados:

  • deleitar por deleitar (arte pola arte)

  • deleitar ensinando.

  • Centrarémonos nesta última parte do traballo nas funcións que desempeña a literatura nas Vangardas europeas e nas teorías do século XX (marxismo, formalismo ruso). Pero antes de comezar a falar de cada un dos movementos en concreto, daremos unha definición aproximada do que se considera “vangarda”.

    As Vangardas son unha serie de movementos artísticos, literarios e culturais (-ISMOS), que se recollen baixo este nome que os caracteriza, a cada un dos movementos concretos, por teren en común estes obxectivos: remover, incitar e polemizar.

    Son, polo tanto, a testemuña dun espírito, dun estado de ánimo ardente, é dicir, o espello dun tempo. Son, tamén, uns movementos de choque, de ruptura e apertura ó mesmo tempo.

    Faremos, agora, un pequeno esquema dos movementos vangardistas máis relevantes por orde cronolóxica:

    • Cubismo (1906)

    • Futurismo (1909)

    • Expresionismo (1910)

    • Imaxinismo (1914)

    • Dadaísmo (1916)

    • Ultraísmo (1919)

    • Surrealismo (1924)

    • Personalismo (1932).

    Ademais destes, existen outros de menor importancia, como son: Purismo, Constructivismo, Neoplasticismo, Abstractivismo, Babelismo, Zenitismo, Simultaneísmo, Suprematismo, Primitivismo, Parlirismo.

    -13-

    FUNCIÓNS DA LITERATURA

    Cubismo (1906)

  • Reivindicación da autonomía absoluta da obra. O poema enténdese como “obxecto” en sí mesmo. Iníciase un proceso de búsqueda do propiamente artístico.

  • Exaltación de determinado sentimento de modernidade, que se manifesta a través do cosmopolitismo.

  • Incorporación do elemento de humor a través de xogos verbais.

  • Aparece o elemento antisentimentalista e prosaísta.

  • Futurismo (1909)

  • Ruptura naturalista. Pretenden mostrar unha realidade en pleno movemento.

  • Exaltación da intuición e do sensualismo frente á intelixencia; primacía do “viril” frente ó “feminino”; revalorización do nacionalismo, patriotismo, militarismo e a guerra.

  • É o primeiro en afirma-los límites da literatura.

  • Expresionismo (1910)

  • Nace como reacción a algo e pode definirse por oposición a algo. Rechazo da estética naturalista (impresionismo).

  • Non interesa o reflexo da realidade inmediata. A arte non será retrato, senón creación, realidade en sí mesma. Ten o seu fundamento na subxectividade do creador. É un movemento de carácter egocentrista e humanitarista.

  • O seu obxecto é a captación da esencia espiritual da realidade, soamente perceptible desde a angustia e unha concepción atormentada da vida.

  • Dadaísmo (1916)

  • Dadá non se declara literario ou artístico, senón “unha fórmula para vivir”.

  • Pretendeu mediante a ironía e o irracionalismo, o azar e a intuición, acabar coa cultura e a arte tradicionais.

  • Búsqueda do fantástico.

  • O dadaísmo literario tradúcese na actividade panfletaria.

  • Ultraísmo (1919)

  • Rechaza o Romanticismo.

  • Propugna unha lírica obxectiva e máis depurada, reducida o seu elemento primordial: a metáfora.

  • Surrealismo (1924)

  • Recurre ós dous sentimentais por excelencia: a crueldade e o humor.

  • Crerá na posibilidade dunha unión entre revolución social marxista e a mental surrealista.

  • Todos estes movementos teñen características afíns, como: a ruptura co pasado naturalista e romántico, defenden a autonomía da literatura...

    Estas literaturas vangardistas darán paso a outras teorías literarias, xa afincadas no século XX, nas que influirán, nalgunhas máis que noutras, dun xeito considerable.

    Despois de analza-los movementos vangardistas europeos máis relevantes, damos paso agora ás teorías literarias máis destacadas do século XX.

    A tendencia dominante dentro da diversidade das teorías literarias do noso tempo, foi a de abandona-la tradición e o romántico de que o obxectivo supremo do crítico é axudar a coñecer mellor ó autor , agora tendeuse a destrona-loautor para atender á mesma obra, ó texto.

    Nomeamos agora as escolas máis importantes que despois analizaremos máis detidamente: formalismo ruso, estructuralismo francés, a psicoanalítica, a teoría marxista, o “New Criticism”.

    Empezamos a falar do “New Criticism” norteamericano, que surxe a partir de Eliot e Richards contra as tendencias contextualizadoras e sociais da crítica nos rosados anos trinta.

    Ransom e Tate, considerados como os líderes desta escola, extremaban o close reading (ler concentrando) do texto, deixando fóra a existencia do mundo real, coa súa complexidade histórica e social, para atender ó mundo do poema.

    O “New Criticism” implicaba un discreto vitalismo naturalista e conservador.

    Pasamos a describir agora a teoría psicoanalista de Freud, que concentra a súa atención no lector e xa non tanto no autor.

    Sen embargo, para a teoría marxista a literatura é a expresión da capacidade creadora do home por medio da linguaxe. E esta capacidade creadora é vista como algo digno e positivo, sempre que esta capacidade do home idealista contribuira ó progreso da humanidade. Esta teoría conclúe coa idea de que a literatura é un dos medios para alcanza-la revolución.

    Cerrando xa este apartado sobre as teorías literarias contemporáneas, cabería citar aquí ó formalismo ruso.

    Este movemento sufre unha transformación ó longo da súa existencia que pasa por destrona-la literatura e considerala algo secundario, esta só tería unha función estética considerada pouco útil para unha sociedade en constante evolución.